Armoede bij zelfstandigen - cliché over zelfstandigen houdt niet stand

Op radio 1, in het programma De Ochtend kwam het onderwerp armoede bij zelfstandigen aan bod tussen 8:15 en 8:35 op maandag 6/2/12. De reportage is te herbeluisteren via voorgaande link.

Er was het anonieme getuigenis van een West-Vlaamse meubelhandelaar die met 72 uur werken per week minder dan het leefloon verdient. Hij meent niet te kunnen stoppen omwille van de 5000€ vaste kosten die hij iedere maand moet betalen. Uit de getuigenis kwam naar voor hoe geïsoleerd ondernemers in moeilijkheden zijn : ze durven er met niemand over praten, vooral uit schaamte. Een oplossing moet komen van gespecialiseerde hulpverlening. Helaas zijn de organisaties actief op dit terrein nog te weinig bekend. Ze heten in volgorde van hun bereik Tussenstap, Boeren op een kruispunt en Efrem.

In de studio waren ook Professor Johan Lambrecht, bestuurslid van vzw Efrem, en Sabine Laruelle, minister van middenstand, aanwezig. De professor voerde met het studiecentrum voor ondernemerschap van de hogeschool en universiteit Brussel meermaals armoedeonderzoeken bij zelfstandigen uit. Een van de daarbij terugkomende vaststellingen is de veel grotere inkomensongelijkheid bij zelfstandigen dan bij andere beroepscategoriën. Tegenover een kleine groep zeer welvarende ondernemers staat een ruime groep (15% of 40.000 zelfstandigen) die het jaren aan een stuk met een inkomen onder de armoedegrens moeten stellen. Als maatschappelijk antwoord hierop pleit hij (en met hem een hele waaier aan organisaties die actief zijn op dit terrein) onder andere voor een uitkering die een ondernemer met een onrendabele zaak toelaat zijn zaak stop te zetten vooraleer een faillissement noodzakelijk wordt. Hij wijst erop dat de enige groep die economisch risico neemt bij de beroepsuitoefening het minst mag rekenen op sociale bescherming tegen dat risico.

De minister kondigt nog voor 2012 twee maatregelen aan die in het regeerakkoord zouden voorzien zijn :

1. een uitbreiding van de bestaande faillissementsverzekering tot situaties die tot stopzetting dwingen zonder dat er van faling sprake is. Ze geeft het voorbeeld van een bakker die lijdt aan bloemallergie.
2. een koppeling van de vrijstelling van sociale zekerheidsbijdragen voor zelsfstandigen aan een verplichte begeleiding door erkende organisaties. Daarbij maakte de minister de analogie met het tweedekansondernemerschap, een inmiddels stopgezet project waarbij onder andere Tussenstap erkend was voor begeleiding van Vlaamse ondernemers in functie van het bekomen van een lening bij het participatiefonds.

Aandacht voor de moeilijkheden van zelfstandigen uit Koninklijke hoek

Bewustwording op hoog niveau

De Koning Boudewijnstichting heeft een goed onderbouwd debat georganiseerd rond mogelijke maatregelen om deze problemen te voorkomen of te remediëren.

Twee wetenschappelijke experten, Johan Lambrecht, directeur van het Studiecentrum voor Ondernemerschap, Hogeschool-Universiteit Brussel, en Didier Van Caillie, directeur van het Centre d’Etude de la Performance des Entreprises, HEC Ecole de Gestion werkten samen met een Begeleidingscomité Zelfstandige Ondernemers in moeilijkheden van de Koning Boudewijnstichting. Dit Comité was samengesteld uit vertegenwoordigers van publieke en private organisaties uit het Noorden en Zuiden van het land, die deze problematiek goed kennen.

Er werden zeven grote clusters/werven van maatregelen uitgewerkt. De beleidsvoorstellen hebben ook betrekking op diverse Belgische beleidsniveaus. Deze beleidsaanbevelingen werden gepresenteerd en besproken op een rondetafel die plaats had op 14 december 2011. Belangrijke actoren uit de politieke wereld, de administratie en de economie hebben de kans gekregen hun mening en feedback te geven op de beleidsaanbevelingen.

Ook zelfstandigen in moeilijkheden hebben recht op ondersteuning

Zelfstandigen kunnen het ene jaar mooie winstcijfers neerzetten terwijl ze het volgende jaar elke eurocent in twee moeten bijten. Jaarlijks zakt 1 op de 3 zelfstandigen onder de armoedegrens. 15 procent zit zelfs structureel in de armoede. Meer en meer zelfstandigen, ook uit de middenklasse, schurken tegen die ondergrens aan." Maar ze komen daar zelden mee naar buiten. Er is veel schaamte.

Een combinatie van factoren

Het is meestal een combinatie van factoren die zelfstandigen de put in duwt, zegt professor Johan Lambrecht. De economische context speelt een rol. De overheid ook, door bijvoorbeeld de hoge loonkosten. Er is het zwakke sociaal statuut van zelfstandigen die bij tegenslag een beperkt vangnet hebben. Er zijn de persoonsgebonden oorzaken zoals beperkte managementkwaliteiten of persoonlijke moeilijkheden zoals echtscheiding. Ook derden kunnen problemen veroorzaken, bijvoorbeeld een slechte boekhouder. Klanten zappen sneller of gaan geen engagementen op de lange termijn meer aan. Oudere bedrijfsleiders komen na veel goede jaren nu in de problemen als ze daar niet snel op inspelen. Organisaties zoals Tussenstap, boeren op een kruispunt en Efrem lichten een onderneming in moeilijkheden door: de strategie,de organisatie, de commerciële kant, de financiën. En vooral: hoe is de ondernemer er zelf aan toe, "want alles staat of valt met hem". Niet zelden kan alleen stopzetting soelaas brengen. Door tijdig te stoppen kunnen ondernemers voorkomen dat ze de schulden blijven opstapelen. Het gevoel dat ze gedoemd zijn om voort te doen leeft bij velen. De sociale zekerheid biedt hun namelijk niets om op terug te vallen.

Aanbevelingen

Een vergoeding bij een stopzetten van de activiteiten om dwingende redenen is de topaanbeveling van de experts. Verschillende andere ideeën liggen op tafel: een andere betalingswijze voor de sociale bijdragen die berekend worden op het inkomen van drie jaar geleden; een snellere en meer transparante procedure voor de vrijstelling van betaling van de sociale bijdragen bij financiële problemen; een eenvoudiger mechanisme voor verschoning, zodat een ondernemer die te goeder trouw is zijn faillissement niet als een molensteen met zich meesleept; een vlottere collectieve schuldenregeling en een schuldbemiddeling op maat van de zelfstandige; de harmonisering en vooral de versterking van diensten voor begeleiding van ondernemers in moeilijkheden.

"Het is een paradox dat voor de enige groep op de arbeidsmarkt die risico’s neemt het sociale vangnet het minst gespannen is", besluit Lambrecht. "We hopen dat dankzij het gewicht van de Koning Boudewijnstichting, deze ideeënverder zullen rijpen bij de beleidsmakers."

Vrij naar : KBS-site en Blikveld (KBS), 87, 4e kw 2011

Voor uw gemak, hier downloadbaar :

• De volledige studie met de uitgeschreven beleidsaanbevelingen (pdf, 923 KB), vrijgegeven op 6/2/12
• Het persbericht over beleidsaanbevelingen ter bestrijding van de armoede bij ondernemers (pdf, 405 KB) van de Koning Boudewijnstichting verspreid op 6/2/12

Een kwart van de zelfstandigen heeft het verre van breed - oases jaarboek 2011

Het clichébeeld van de rijke zelfstandige moet deels achterwege worden gelaten: de inkomensverdeling van zelfstandigen in hoofdberoep is zeer ongelijk: 30% van de meest verdienende zelfstandigen palmt 65% van de inkomenstaart in. Voor de anderen is het vaak rondkomen met een bescheiden inkomen: 25% heeft een jaarinkomen van minder dan € 9630. De gevolgen van armoede zijn voor zelfstandigen vergelijkbaar met die voor andere mensen in armoede: ze zijn zowel fysiek als emotioneel zwaar om dragen. Soms is een gebrek aan bepaalde vaardigheden de oorzaak, vaak liggen externe gebeurtenissen aan de basis. Juist omdat zelfstandigen in bepaalde gevallen ‘verdoken armoede’ ervaren (een vlucht uit de gefailleerde zaak, bijvoorbeeld), zijn we ons niet altijd bewust van deze getroffen groep. Inzetten op ondersteuning van initiatieven die begeleiding bieden, is een eerste start om ook voor hen het pad uit de armoede te effenen.

bron : perstekst jaarboek oases 2011

40.000 zelfstandigen leven structureel in armoede

Professor Johan Lambrecht van het Studiecentrum voor Ondernemerschap van hogeschool en universiteit Brussel heeft in opdracht van UNIZO de inkomenssituatie van de Belgische zelfstandigen onderzocht. Hij baseerde zich op RSVZ-gegevens van het jaar 2006. Hij komt tot een aantal opvallende besluiten :

• actieve zelfstandigen hebben vier keer meer kans om in armoede terecht te komen dan actieve werknemers.
• 15% van alle zelfstandigen in hoofdberoep (40.000 zelfstandigen) leeft structureel in armoede, dit wil zeggen dat ze minstens 6 jaar na elkaar een inkomen hebben dat lager ligt dan 60% van het mediaaninkomen van de totale Belgische bevolking
• binnen de groep van de zelfstandigen zijn sterkere inkomensverschillen te meten dan in de totale bevolking
• diensten en horeca bieden minst uitzicht op een leefbaar inkomen
• vrouwen en 50+ zijn meest bedreigd in hun beroepsinkomen
• 50+ zijn ook oververtegenwoordigd bij de hogere inkomens

De resultaten van dit onderzoek op Belgisch niveau komen overeen met eerdere onderzoeken bij Nederlandse, Britse en Amerikaanse ondernemers.

Klik hier voor :

• het persbericht (pdf, 13 KB)
• de presentatie (pdf, 288 KB)
• de samenvattende nota (pdf, 65 KB)
• de UNIZO- aanbevelingen (pdf, 52 KB)
• de volledige studie van HuBrussel (pdf, 1.41 MB)

Minister-president Kris Peeters reageerde (doc, 25 KB) al positief op de UNIZO-aanbevelingen en verwees naar de al lopende acties van de Vlaamse overheid.